2010 run gali. daw wara lang man-an, rapit na lang magsobra ang edad ko sa kalendaryo. hay. kis-a, ginapinsar ko kun ano gid man bala ang pulos kang kabuhi kang tawo. andut ayhan nagakabuhi kita. ay maan, pasensyahe lang ako kun daw philosophical ako kadya. sa tuod no, pinsaron mo man kis-a. andut ayhan nga nagakabuhi kita? ano ayhan ang misyon natun rudya sa kalibutan? nagakabuhi ayhan kita para magkaon lang? para  magsex? para sa atun pamilya? para magpatay-patay ka obra? para magpangalipay? nagakabuhi bala kita para mag-antos lang sa kalibutan nga hindi perpekto?

nadumduman ko ang hambal kang sangka kanta:

What am I living for if not for you,
What am I living for if not for you,
What am I living for if not for you,
oh nobody else, nobody else will do…

tuod no, what am I living for if not for “you”? kun wara kita siguro ti “you” nga ginatawag, ayhan may puros pa kita magbugtaw sa aga? may kabaskog ayhan kita nga magbabalik balik sa kataraka nga obra? siguro kung wara ti “you”, buhay run kita naglumpat sa banglid hay wara man ayhan ti rason nga magpadayon pa kita sa pagpangabuhi sa indi perpekto nga kalibutan. Piho, nagapadayon kita hay ang kada sara kanatun may “you” nga ginatawag.

pinakadalming ko nga blog entry so far

yeh.

Disyembre ruman. Kag syempre. kada Disyembre nagacelebrate kita kang paskwa bilang sangka Kristuhanon nga katilingban. Birthday bay kano ni Papa Jesus. Sigurado nga ang kadam-an wara nakamaan nga ang pagselebrar kang Christmas nag-umpisa sa sangka pagano nga tradisyon. Hindi bale, paskwa man ria gihapon bisan ano pa ang hambalon. Kung Christmas gani, hindi gid madura ang christmas tree, sangka tradisyon nga hinuraman halin sa lugar nga may isnow (hay, puros lang panghuram). Syempre kada magchristmas may christmas tree man kami. Dya himo sa puno kang batwan, kape o kun sa silhig nga gintibsuk sa styrofoam (ginatawag ko dya nga Christmas broom hay alang-alang man tawgun nga christmas tree). Ginabarambudan dya kang akun libayun kang puti o kun yellow nga crepe paper kag sab-itan kang taglimahun nga dekorasyon nga himo sa metallic paper. Dayon, butangan na kang libro nga pinutos sa baratuhon nga gift wrap. voila! may krismas tree run kami. Acculturation in action.

Sa urihi, ang paskwa amo ang tion kang pamilya, kang paghidaet, kang paghirupay, kang paghigugma. Wara ti makailis dya kara bisan pira pa ka puno kang batwan kag kape ang itapsun para mangin christmas tree, o kun bisan pira pa ka gatos nga  tingting ang ilagisan kag sab-itan kang metallic paper.

Merry Christmas.

Ang sipal nga bilin-buyo sangka sipal nga akun namat-an bilang sangka bata. Bilin-buyo kadya ang tawag namun hay may iskrip dya nga ang bantay nagbilin kang buyo sa sangka balay. Ugaring pabalik kang tawo, nadura ang buyo hay ginmama kang tag-balay amo ria nga nag-ugot tana. Ang bantay mahimo nga aswang kag lagsun na ang mga tawo sa ulod kang balay. Hindi makasulod ang bantay gani malibot-libot lang diya kag matinguha nga mang-dab-ot kang mga tawo sa sulod kang balay. kun sin-o ang malab-utan, amo ang madason nga bantay. Dya sangka pisikal nga sipal nga hindi mo run makita tulad. Sal-i dya nga sipal sa lantay-lantay kun gamay lang ang nagasiripal.

Mahimo sipalon ang bilin-buyo kang lima hasta pito ka mga bata. Pwede nga magsobra pa dyan karia pero ginapabahol man ang balay depende sa kaduruhon o kun sa kaisuton kang mga manugsipal. Maumpisa ang sipal sa pagpikpik agud maman-an kun sin-o ang mabantay. Kun may bantay run gani, makurit kang bilog sa lupa kag himuan kang hagdan kag gawang parehas kang drawing sa dalum.

Ang iskrip nga akun natandaan amo dya ay:

Bantay: Tagbalay
Tagbalay: Maano kaw?
Bantay: Mabilin ko daad buyo.
Tagbalay: Diin kaw maagto?
Bantay: Sa Manyaok.
Tagbalay: Dar-a dya buyo mo.
(idawo kang bantay ang kun ano nga ramu ramu sa lider kang tagbalay, dayon magtalikod dya kang pira ka sigundo kag magbalik)
Bantay: Diin run buyo ko?
Tagbalay: Ay, gin mama namun. Libot anay sa balay.

Kag maumpisa run lagson kang bantay ang mga tagbalay sa sulod kang bilog. Nagatarap-ok, nagatirikwanganay kag nagalapakay kang kahig ang mga tagbalay para hindi lang madab-ot kang bantay. Hay hindi pwede nga manglaktud o kun malagpas sa kurit nga bilog, ang sekreto para makadakop kang tagbalay, ang bantay dapat madasig kag mapasik sa paglita-lita para matalang-talang ang mga tagbalay sa sulod kang balay nanda nga bilog.

Sa akun natandaan, nagalain lain ang iskrip kang sipal nga diya. Pwede nga magbalik balik bilin kang kung ano ang bantay sa tag-balay bag-o diya manglagas. Sa akun natandaan, kun pamangkuton gani ang bantay kun diin maagto, ang masami na nga sabat sa ‘Merka, Manila, buli ka pato, Sanusi, Manila zoo kag kun diin pa nga lugar nga marayu kag nagaraym sa “diin kaw maagto”. Manami dya ipasipal sa mga obese nga bata sal-i sa PSP kag DOTA. Sigurado nga magniriwang gid sanda.

Nagadahog ang madanlog nga sabaw
kang tagabang kag balunggay
hay ginrutrot ang yahong
kang linapuhan sa mangkok kang lomi sa Chowking

Ginunu sa isug nga sinamak ang kinusi
nga hawul-hawul kag magsuyop-suyop kang hangin
hay pwerti ka kakahang ang hot chili sauce
kang Greenwich garden fresh pizza

Linapuhan kag hawul-hawul
imaw kang kapug sa lamesa
hay nagapamulak pa lang ang mga taramnan
kag buhay pa gawa ang tag-arani.

Tikwi-Banog
Dalagan! Pangyaput!
Hugta kapyut!
Raay run ang banog
Gadupa dupa, handa magtukob
sa nagatundik-tundik nga tikwi
dughan kulbaan, nagasiyagit
sa kakunyag.

Purupasiplat
Galibot ang mata
maturok sa tuo
maturok sa wala
dughan linagumba
linti nga yawaa
galibat sa gugma.

cathartic gali magsulat kang binalaybay/nursery rhymes. daw alaxan fast relief lang ang epekto.

Ginuo, salamat gid nga ako gintuga mo sa kalibutan kag ginapabugal ko gid nga ako sangka hawul-hawul. Mas gustuhon ko pa nga mabulad sa init kag maasinan sangsa nagalutaw sa tomato sauce pero napreso sa sulod kang lata.

Kabay nga makatugro ako sabor sa kan-on nga magalubas sa puwak nga mara kag gasgas kang kagutom. Kabay nga makatugro ako kabaskog sa lawas nga nagapamugon sa mga balay kang mga tawo nga nagakaon kang hamon kag hindi kakilala kanakon. Kabay nga matugruan ko kang kaisog kontra sa uran, kilat kag daguob ang lawas nga nagasuray sa taramnan nga nagapananum, nagapanglunob, nagapanghilamon, nagapamurot kang kuol. Kabay nga matugruan ko kang kusog ang lawas nga nagkururinot sa tagiti kang adlaw sa pagpangisda kag pagpang-arado. Kabay nga ako mangin takus nga magsulod sa andang mga darayawun nga lawas.

Ilikaw ako Ginuo sa mga puwak nga maitom, mga puwak nga nagausik kang minilyon sa sangka karan-an. Ilikaw ako Ginuo sa mga puwak nga naagyan kang bino nga ang presyo sarang makapakaon kang mga pobre sa sulod kang sangka bulan. Iparayu ako Ginuo sa mga puwak nga nagatulon kang venison kag steak. Ilikaw ako Ginuo sa mga puwak kang mga sungak-sungak kag takawan nga mga tawo sa pwesto. Kabay nga magmurodlo kag magparamuti ang andang mga mata kang kaon. Kabay nga magburusdik ang andang mga buy-on sa pagkaon kang halin sa mga tinakawan. Hindi gid paglipati Ginuo ang andang mga silot sa katapusan kang adlaw.

Kabay pa.

Buhay run man nga wara ako kakumpanyar. Ang urihi siguro mga tatlo run katuig ang nagligad. Kang sarang semana, nanghagad si nanay nga mangumpanyar kami sa lubong kang sangka paryente nga napatay sa kamal-amon, si Lolo Perto. Nagtawas man ako kag sa likuan, naabutan namun ang tatlo ka magbarkada nga sanday Inya, Maura kag Ikat, nga pirme present sa mga kumpanyar kag bilasyunan. Nagapasirung sanda sa weyting shed kag nagahulat sa iba pa nga mangumpanyar. Wara lang buhay ang amon hulat. Nagsal-ot run lang kami imaw sa mga tawo nga pamilyar gid ang mga hitsura. Duro ang nagkumpanyar sa lubong ni Lolo Perto, daw haros mabuta gawa ang simbahan pag-abot namun. Mas duro ang mga mal-am nga nagakumpanyar kag mas duro ang mga baye kaysa sa mga laki. Wara gawa ti mga pamatan-un parehas ko, kalabanan mga nanay kag lola. Tapos misa kang pari, diretso man ang mga tawo sa patyo para ihatod si Lolo Perto. Masubo ang music. Duro man ang nagagaab ilabi na gid ang suod nga pamilya kang patay. Paguwa namun sa patyo, ginpasalamatan kami kang bata ni Lolo Perto kag ginkun-an nga magdiretso sa andang balay hay may pamahaw. Ugali run kang mga tawo rudya kanamon nga magpamahaw sa mga tawo nga nagkumpanyar sa andang minatay. Hindi man maibitar nga kinahanglan gid magbalik sa balay kang napatay para magpanghugas sa ginpakapug nga tubig nga ginpabukalan nga may dahon kang kabugaw. Ambay kun ano kadya ang rason. Basi disinfectant .

Nadumduman ko pa kato nga kun may mag-agi gani nga patay sa tubang kang eskwelahan (maagyan gid kang mga nagakumpanyar ang amun eskwelahan hay sa kilid gid dya kang highway paagto sa patyo), nagaguwa kami sa classroom para magdupra. Ambay kun ano kato ang amon nga rason nga andut kinahanglan gid magdupra. hambal kang mga classmates ko, para kano hindi paghagadun kang patay ang mga libayon nga gamay pa. Ginakaraan gani kami kang amun maestra hay duro kami ga-ekskyusmi mam may I go awt.

Bisan pa grabe ang tagi-ti kang init, duro gihapon ang nagpangumpanyar sa lubong ni Lolo Perto. Kuon kano kang mga mal-am, “kun duro imo ginpanggas kang buhi pa ikaw, duro man ang imo anihon kun ikaw mapatay.” Wara man ako nagkataka kun andut duro gid ang nagkupanyar sa lubong ni Lolo Perto. Wara run man ako natingala kun andut pirme makita ang haron nanday Nang Inya, Nang Maura kag Nang Ikat sa mga napatyan kag sa mga kumpanyar.

Sa tubang kang balay may purungkuan nga himo sa slab kang santol sa kilid kang karsada. Guba run dya gawa kag wara run ti duro nga parokyano. Gabok run dya. Wara run ti may may nagapungko hay basi maguba. Dumduman ko pa kato kang bag-ong himo dya kang akun gurang, daw haros aga hapon may nagapungko rudya kara. Aga-aga pa ra kato, rudyan ako nagapungko kag nagapangape, nagapamantay kang nagarulubas kag magnguri-nguri sa mga nagaaragi. Kun hapon kang sabado kag dominggo, dyan kara kami ni manang nagapungko samtang nagatimbuok ang aso kang amun dabok sa kilid. Nagadabok kami para magpalagyo ang lamok, para wara ti makaistorbo sa amun pagpaningkulong sa purungkuan. Dyan ako kato kara nagapungko kag nagabantay kang Ceres liner, Lucky Charm kag RM (Rita Malacad Liner, indi ko sigurado pero daw amo ria ngaran kang bus nga ang tag-iya taga Culasi) paagto sa Iloilo.

Kadya, wara run ti may nagasapak sa purungkuan hay guba run. Wara pa abi kauli si manong para magkid-an karia. Piho, kun maislan riang purungkuan, magabalik gid ang mga suki na karia. Makapangape liwat ako sa kilid kang karsada. Ayhan, ang pagpungko kag paningkulong sa kilid kang karsada, sangka luxury kang mga taga baryo. Iba man tana kadya ang matugro na nga “comfort” kaysa sa mga spa kag sinehan sa syudad.

Hambal kang mga mal-am, ang bata kano nga ginlubong ang pusod sa ugsadan kang balay, magauli gid sa lugar kun diin dya ginbata.

Ambay lang gid, basi ginlubong man ni nanay ang akon pusod sa amon ugsadan kato. Rudya ako tulad sa baryo nga kang una ko ginhalinan katong nag highschool ako sa baguio city, gamay kag irisipun lang ang mga pamalay.

Pagkatapos kang lima ka tuig nga pagpanglugyawan imaw kang mga igorot, kiangan kag kankana-ey sa benguet, naabutan ko nga may kuryente run gali kanamun kag may mga cd player run kanday nang Gina kag Lola Imel. Kag may porsyon run nga semento pasulod sa sitio. kag kamaan run magpitik pitik kang selpon si nanay nga wara gani ria tana kaabot sa grade 4.

Nag-eskwela ako kang apat ka tuig sa Miagao kag talagsa lang nagauli. kakuri ang pagbag-o kang amon baryo. daw kuol diya nga nagakamang, nagatakras sa ugbos kang paray para makakaon. may pira ka mga daraga kag soltero ang nagparamana kag amat amat ko nga nakita ang pagbahol kang andang mga bata. May mga urihing tubo nga nagaeskwela sa SAC kag sa bag-ong tukod nga ACC. Kag ang iba nga mga daraga indi run magpanaw hay masakay gid sa traysikad pauli kananda. Te mayad man hay may income run si Joe nga ginabarukoy kang ubo. Te gasakay man eh takun sa traysikad bisan wara ti lao sa karsada.

Pagkatapos sa kolehiyo, nagpanglugayawan liwat ako sa iba nga lugar para makakita kang mayad nga obra. nagpabaguio liwat ako, nagpailoilo, nagpamanila. Makasagap lang kang obra nga bahol ang sweldo nga kun raad ibayad sa utang nga kabaraslan sa ginikanan. Pag-uli ko kan-o, wara gid te may bahol nga pagbag-o sa sitio luwas sa daragkol run ang mga bagras sa kilid kang karsada. Nagadanaw gihapon ang wara nasementuhan nga porsyon sa karsada pasulod kanamun.

Nagapanaw ako pasulod sa sitio nga nagalumpat lumpat sa danaw para hindi mabasa ang bag-ong bakal ko sapatos sa Farmer’s Plaza sa Cubao. nagatamsak ang lao nga akon ginalapakan. Siguro sa mga lao nga diya nadunot ang akon pusod. Sangka bagay lang akon narealisar. Bisan diin man ako makaabot sa pagpangita kag paglagas kang akon damgo, rudya sa amon baryo magapabilin ang pusod ko nga linubong, magabutong kanakanon pabalik sa lugar nga namat-an.

Mga lakut
Tatlo ka paklang nga dahon kang balunggay, ugbos kang kamote, hilaw nga kapayas, kamuluson, dahon kang tagabang, tarong, asin, betsin kag ginamus.

Kinahanglan mo kang
kaserola, sangka kabo nga tubig, kalan kag garatong
Umpisahan mo sa
1.  Pagpili kang  dahon kang balunggay (hugasan anay bag-o pilian) imaw kang dahon kang tagabang kag kamote
2.  Hugasan ang tarong kag kapayas kag kihadun.
3. Pabukala ang sangka kabo nga tubig sa kaserola
4. Ilunod ang kapayas kag sugnudan ang kalan.
5. Kun hapus run ang kapayas, isunod ang tarong.
6. kun hapus run ang tarong, ilunod ang dahon kang tagabang, dayon ang ugbos kang kamote kag urihi ang dahon kang balunggay. Unawan kang asin, betsin kag ginamus. Pwede man ang knorr ginisa mix. Takpan ang kaserola.
7. Pabukalan ang ginaraha sa sulod kang 45 segundos.
8. Bahita kag ibutang sa yahong nga dalum. I-serb nga naga-asu aso.

Enjoy.